Bệnh Sởi Ở Trẻ Em: Triệu Chứng Phát Ban, Biến Chứng Và Vắc Xin

Đặc điểm lây nhiễm cấp tính của virus sởi trong môi trường

Bệnh sởi do virus sởi (Morbillivirus) gây ra và được xếp vào nhóm các bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan mạnh nhất thế giới (chỉ số lây nhiễm R0 lên tới 12–18, cao gấp nhiều lần cúm mùa). Virus lây truyền cực nhanh qua đường hô hấp khi trẻ bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện; các giọt bắn chứa virus có thể lơ lửng trong không khí hoặc bám trên bề mặt tới 2 giờ.

Trẻ chưa được tiêm phòng vắc xin hoặc trẻ dưới 9 tháng tuổi khi kháng thể mẹ truyền sang đã suy giảm gần hết có tỷ lệ mắc bệnh gần như 100% nếu tiếp xúc với nguồn lây.

Quy luật phát ban đặc trưng của bệnh sởi: Mọc từ sau tai lan xuống chân

Bệnh sởi trải qua các giai đoạn lâm sàng rất điển hình mà ba mẹ có thể nhận diện để phân biệt với sốt phát ban thông thường hay bệnh thủy đậu:

• Giai đoạn khởi phát (viêm long, 3–4 ngày): Trẻ sốt cao 39–40°C, kèm theo “tam chứng viêm long” rất đặc trưng: ho khan, chảy nước mũi và viêm kết mạc mắt (mắt đỏ, chảy nước mắt, sợ ánh sáng).
• Giai đoạn toàn phát (phát ban): Ban sởi dạng dát sẩn màu hồng tím, mịn, ấn vào mất, mọc theo trình tự cố định từ sau tai, chân tóc ➔ lan ra mặt, cổ ➔ xuống ngực, lưng, cánh tay ➔ xuống đùi và bàn chân trong khoảng 2–3 ngày. Khi ban mọc đến chân thì sốt bắt đầu giảm dần.
• Giai đoạn hồi phục: Ban bay dần theo đúng thứ tự mọc (từ trên xuống dưới), để lại trên da những vết thâm loang lổ đặc trưng gọi là “vằn da hổ” và bong vảy phấn mịn.

Hạt Koplik màu trắng ngà xuất hiện ở niêm mạc má trước khi phát ban

Một dấu hiệu “chỉ điểm vàng” giúp bác sĩ chẩn đoán sớm bệnh sởi trước khi ban mọc ngoài da là hạt Koplik: những chấm nhỏ kích thước khoảng 1 mm màu trắng ngà có quầng đỏ xung quanh, mọc rải rác ở niêm mạc má phía trong (đối diện răng hàm trên) trong giai đoạn sốt viêm long và biến mất nhanh sau khi ban mọc.

Những biến chứng nguy hiểm khôn lường: Viêm phổi, viêm não, mù lòa

Bản thân virus sởi gây suy giảm miễn dịch nặng nề tạm thời ở trẻ trong nhiều tuần sau khi mắc bệnh, mở đường cho hàng loạt biến chứng đe dọa tính mạng:

• Viêm phổi nặng (bội nhiễm hoặc do virus sởi): Nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ mắc sởi.
• Viêm não – màng não cấp: Xảy ra ở khoảng 1/1.000 ca mắc, gây co giật, hôn mê và để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn.
• Viêm loét giác mạc gây mù lòa: Đặc biệt nguy hiểm ở trẻ suy dinh dưỡng hoặc thiếu Vitamin A.
• Tiêu chảy kéo dài, viêm tai giữa mủ, suy dinh dưỡng hậu sởi.

Chăm sóc vệ sinh mắt, mũi, miệng sạch sẽ bằng dung dịch sát khuẩn

Khi chăm sóc trẻ bị sởi tại nhà (chỉ áp dụng với ca nhẹ không biến chứng theo chỉ định bác sĩ), cần cách ly trẻ ở phòng thoáng khí, tránh gió lùa trực tiếp (không kiêng tắm quá mức gây bội nhiễm da). Hàng ngày vệ sinh mắt, mũi bằng nước muối sinh lý NaCl 0,9%, súc miệng sạch sẽ và cho bé ăn thức ăn lỏng giàu dinh dưỡng, dễ tiêu.

Bổ sung liều cao Vitamin A theo chỉ định của bác sĩ để phòng biến chứng mắt

WHO và Bộ Y tế khuyến cáo tất cả trẻ mắc sởi đều cần được uống Vitamin A liều cao theo phác đồ lứa tuổi ngay khi chẩn đoán để bảo vệ biểu mô giác mạc, ngăn ngừa khô mắt và giảm đáng kể tỷ lệ tử vong do biến chứng viêm phổi.

Lịch tiêm vắc xin phòng sởi đơn (9 tháng) và vắc xin phối hợp sởi – quai bị – rubella (MMR)

Tiêm đủ 2 mũi vắc xin là biện pháp bảo vệ hiệu quả lên tới 97% trước bệnh sởi:

Ba mẹ nhớ kiểm tra tình trạng sức khỏe sàng lọc trước tiêm theo các trường hợp cần tạm hoãn và ghi nhớ lịch hẹn mũi sởi lúc 9 tháng tuổi trên Sổ tiêm chủng Nhật Ký Bé.